Ostatnio łapię się na tym, że w nowo czytanych opracowaniach za najlepsze uważam wstępy. Może się okazać, że i ten wstęp będzie dla wielu ciekawszy niż to, co zapowiada.

Pomysł napisania opowiadania erotycznego, którego akcja będzie miała miejsce w średniowiecznej[1] Japonii, wydawał się prosty w realizacji. Wielu z nas zna japońską porno-produkcję, z której można wnioskować, że mieszkańcy Kraju Kwitnącej Wiśni są bezpruderyjni.

Są, ale…

Gdy zacząłem się wgłębiać w japońską mentalność, okazało się, że albo sfałszuję charakter japońskiej szesnastowiecznej seksualności, albo nici z erotyki. Bo erotyka w tym czasie (co najmniej od XIII do XIX w.) była Japończykom obca.

Jak zatem odnoszą się do seksu bezpruderyjni Japończycy? A dokładniej – jak traktowali seks u schyłku epoki Muromachi (koniec XVI w.)?

Odpowiedź może się wydać zaskakująca: nie przywiązywali do niego wagi. Mało ich obchodził. Nie budził pożądania. Akt seksualny nie był… wystarczająco elegancki, a przyjemności cielesne uchodziły za prostackie.

Co zatem wzbudzało wtedy emocje i pożądanie Japończyków?

Piękno, elegancja, znaczenie i honor. To pełna lista; seksu na niej nie ma.

Podniecała ich gładkość połyskliwego jedwabiu w kimonach dworaków i strojnych dam.

Podziwiano siłę charakteru władczych mężczyzn i wymagano zachowań honorowych, acz nie można utożsamiać kodeksu honorowego Japończyków z europejskim.

Zachwycały lalkowate makijaże kurtyzan i dam, bo przywoływały skojarzenie z porcelaną, a porcelana, jako wyrób chiński, kojarzyła się z luksusem. Z drugiej strony, biała skóra była daleka od spalonej słońcem chłopskiej i (podobnie jak u Hiszpanów) znamionowała damę. A dama oznacza elegancję, znaczenie i honor i choćby z tego powodu, bez względu na rysy twarzy czy figurę, jest pociągająca. Jako wyzuta z seksualności ozdoba.

Ekscytowała kultura klas wyższych – dworaków i wielmożów. Ceniono celebracje zarówno dworskie, jak i religijne i chętnie brano w nich udział.

Gusty estetyczne brały swój wzór z dworu cesarskiego, ale dostęp do kultury poza pałacem boskiego cesarza i wielkimi świątyniami w czasie największych świąt był ograniczony.

Był teatr nō, jednak do XV w. działał tylko na dworze cesarskim, a powstałe później wędrowne trupy prezentowały niższy poziom artystyczny i nie wszystkich zachwycały.

Sztuki nō są krótkie, trwają do 30 minut, więc jednego wieczoru odgrywano ich kilka (z reguły pięć) kolejno. Fabuły łączą legendę z dramatem historycznym i są – z europejskiego punktu widzenia – proste i nieciekawe, a niektóre określilibyśmy jako błędnie skonstruowane. Do dziś 2/3 grywanych sztuk nō jest autorstwa jednej pary twórców z przełomu XIV i XV w. – ojca i syna.

Warstwa słowna sztuk nō jest sztywna, bo opiera się na starej manierze poetyckiej, a skojarzenia ukryte w sferze wizualnej są nam obce do tego stopnia, że nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia.

Na komedię (kabuki – jakże prostackie z punktu widzenia japońskich elit) przyjdzie czas w końcu XVII w.

Nie na darmo Kurosawa Akira, uważany za rdzennie japońskiego twórcę, scenariusze swoich filmów czerpał z literatury europejskiej. Gdyby je opierał na dorobku rodzimym, byłby zapoznanym twórcą krótkometrażówek.

W muzyce preferowano popis solowy. Orkiestr nie znano; ewentualne zespoły to głównie bębniści nadający rytm tańcom religijnym.

Była proza literacka, która bazowała na legendach; zwykle opisywała udział bogów w losach ludzi i miała wydźwięk moralizatorski. Choć znalazłem jedną frywolną opowieść z X w., to już na ślad podobnej twórczości w średniowieczu nie trafiłem. Wtedy Japończycy wszystko traktowali poważnie i smętnie. Wygląda na to, że w średniowiecznej literaturze erotyka nie istniała[2].

W bardzo sformalizowanej poezji[3] opiewano przyrodę i zjawiska natury, chmury i księżyc nad morzem. Ludzie, jeśli w niej się pojawiali, to tylko jako pretekst do wyrażenia nostalgii rozstania.

Wielu wielmożów i cesarzy (również cesarzowych i dam dworu) było poetami i mistrzami kaligrafii. Mimo że autorzy byli ludźmi z wyższych sfer, a więc nie doświadczali trudów codzienności, wiersze japońskie są smętne, by nie rzec – smutne. Patosu, radości i frywolności w nich brak.

Rozrywka europejskich elit, jaką były polowania, w Japonii w zasadzie nie istniała z powodów głównie religijnych[4]. Jedyny z wielmożów, który szkolił sokoły do łowów, robił to, by rozkoszować się wyższością swojego umysłu i charakteru nad ptakami.

Realną ofertą kulturalną były domy uciech, na ogół zgrupowane w dzielnicach rozkoszy największych miast[5]. Nie były to jednak w pierwszym rzędzie przybytki seksu.

Owszem, Japończycy nie stronili od niego, tak jak nie stronili od jedzenia i spania, ale uważali go jedynie za odprężający dodatek. Poza nielicznymi wyznawcami buddyjskiej sekty zen, którzy kultywowali seks jako drogę ku boskiej ekstazie, reszta traktowała go instrumentalnie jako sposób na rozluźnienie napiętych mięśni, rodzaj relaksującego masażu. Nie było czym się podniecać, tym bardziej że Japończycy okazywanie emocji i uzewnętrznianie uczuć uważają za prostactwo właściwe obcym narodom[6]. A tymi pogardzają.

Istniały oczywiście prostytutki, które były traktowane na równi z osobami uprawiającymi każdy inny zawód. Dzieliły się na dwie kategorie – zwykłe yūjo i wyższej klasy kurtyzany (z tych powstaną w XVIII w. dwie podklasy: „zwykłe elitarne” – oiran i „superelitarne” – tayū; te, wg niektórych źródeł, istniały tylko w Kioto). O ile yūjo świadczyły usługi właściwe swoim europejskim odpowiedniczkom, to kurtyzany były raczej pracownicami kultury. Do ich eleganckich siedzib bogaci i spragnieni artyzmu Japończycy uczęszczali[7] jak Europejczycy do opery. W pięknych pawilonach, pośród wypielęgnowanych ogrodów, w przepychu wykwintnego otoczenia i bogato ubranych[8] (!) dam zajmowali się rozmowami, słuchali, a nierzadko i tworzyli poezje, byli uczestnikami popisów erudycyjno-taneczno-muzycznych i dwornych ceremonii herbacianych. Żeby było jasne: herbata nie była ważna, chodziło o ceremonię.

Oczywiście po wieczorze spędzonym wśród piękna, elegancji i kultury wielu decydowało się na seks, ale nie był on głównym celem pobytu w domu uciech, a raczej dopełnieniem, jak kolacja w restauracji bywa dla Europejczyków miłym zakończeniem wieczoru w operze.

Kurtyzany miały wysoki status społeczny, mimo że z reguły były własnością[9]  okāsan, „mateczek” (tak zwano właścicielki i kierowniczki domów uciech). W następnych wiekach status ten jeszcze wzrośnie, staną się dyktatorkami mody, celebrytkami podziwianymi zarówno przez masy, jak i elity. Wartość wymierna (przy odsprzedaży) niektórych przekroczy ciężar ich ciał w złocie. Za najdroższą zapłacono podobno ponad 200 kg[10] złota. O kolejach losu i nieszczęśliwych miłostkach niektórych będą pisane opowieści i tworzone sztuki kabuki.

Ale to dopiero od XVIII w.

Na czym więc oprzeć średniowieczne japońskie opowiadanie erotyczne dla Polaków?

Czy którejś z czytelniczek NE zrobi się mokro między nogami, gdy przeczyta o gładkości jedwabnego kimona? Czy oszaleje z żądzy, zobaczywszy nową fryzurę lub wymachy nóg podczas ceremonialnego przemarszu?

Czy czytelnik dozna wzwodu przy zachwytach na temat ogrodu lub altanki?

Średniowieczni Japończycy czuliby rozkosz graniczącą z podnietą seksualną.

Czy Polak zrozumie formę japońskiej poezji i podnieci się podczas czytania nostalgicznych wierszy o pięknie przyrody i przemijaniu?

Czy dostrzeże emocje w spojrzeniach, symbolicznych gestach, ukryte w formalnych wypowiedziach?

Moim zdaniem nie.

A mimo to spróbowałem dokazać niemożliwego, czego efektem jest tetralogia Drogi Japonii.

Akcję umieściłem przed końcem XVI w. Skupiam się w niej na próbie oddania japońskiej mentalności przy zachowaniu realiów, choć historyk znajdzie niewielkie niedokładności chronologiczne. Mimo starań pewnie wpadłem w manierę Kurosawy, który europejskie fabuły odgrywa w japońskich dekoracjach, ale uważam, że dalej idąca stylizacja byłaby zupełnie niestrawna. W każdym razie wszystkie wiersze i cytowane opowieści (poza ostatnim jisei no ku[11]) są w Drogach Japonii autentycznie japońskie.

Próbuję pokazać, jak wyglądał rytuał mizuage (pozbawienia dziewictwa). Opisuję mężczyznę, który dla Japonki z warstwy średniej mógł być ideałem, jak również zupełnie obcą europejskiej kulturze idealną towarzyszkę dla japońskiego samuraja. Jako ukłon wobec naszej mentalności udało mi się umieścić w japońskim cieście międzynarodowy rodzynek: jeden akt seksualny, który mógł się wydarzyć w tamtych realiach i zarazem jest erotyczny w naszym rozumieniu.